Hai lugares que só existen mentres alguén di o seu nome.Baixa amodo: vas cruzar case mil anos.
San Cibrao de Nocedo · Os Blancos · Ourense
Os romanos tiñan medo de esquecer. Nós tamén.
Cando as lexións de Décimo Xunio Bruto chegaron ao río Limia, a oito quilómetros de aquí, os soldados negáronse a cruzalo. Crían que era o Lethes: o río que borra a memoria de quen o atravesa.
Viñan loitar contra os galaicos, a xente que vivía nos castros, coma o do Outeiro de Almeide. En Os Blancos apareceu, ao parecer, a estatua dun guerreiro galaico coma eles: só quedan as pernas, de granito. Pero antes tiñan que cruzar o río.
Bruto arrincoulle o estandarte ao portaestandarte e cruzou el primeiro. Os demais seguírono. A tradición engade que, dende a outra beira, chamou a cada soldado polo seu nome.
Esta páxina fai o mesmo: cruza o río cos documentos na man e di os nomes.
Livio · s. I a. C.
O relato máis antigo que se conserva do cruce do río do Esquecemento.
O que escribiu Tito Livio
«…cum flumen Oblivionem transire nollent, raptum signifero signum ipse transtulit et sic, ut transgrederentur, persuasit.»
«…como non querían cruzar o río do Esquecemento, el mesmo levou á outra beira o estandarte que lle arrincou ao portaestandarte, e así os convenceu para que pasasen.»
Non sabemos como se chamaban. Sabemos que miraban este mesmo val.
Recreación: así puido ser
No Outeiro de Almeide, dentro da parroquia, houbo un castro: un poboado fortificado da Idade do Ferro. Os arqueólogos localizárono en 1991 e recolleron tellas e cerámica romanas. Aquí xa vivía xente cando chegou Roma.
Aquel guerreiro de pedra do río gárdao hoxe, segundo un blog de patrimonio, o Museo Arqueolóxico de Ourense. Se saíu deste castro ou doutro, aínda está por confirmar.
1991
Dous recintos; o de arriba, elíptico, defendido por un terraplén e un foxo. Apareceron cerámica común romana e restos de tégula.
O castro de Outeiro de Almeide
«Asentamento castrexo situado no lugar de Nocedo, parroquia de San Cibrao de Nocedo (Os Blancos).»
Por confirmar
As pernas, en granito, dunha estatua de guerreiro galaico. Un blog de patrimonio fotografounas no Museo Arqueolóxico de Ourense co pé «Os Blancos». O museo aínda non confirmou de onde saíron nin o seu número de inventario: por agora é unha pista, non unha proba.
O guerreiro de pedra
«Pernas de guerreiro galaico (Os Blancos).»
Idade Media
Outra ficha da Xunta rexistra un enterramento medieval no lugar de Nocedo. Está escavado na rocha e ten forma de corpo: 1,75 m de longo, 54 cm no centro e a cabeza ao norte.
O sepulcro de As Airas
«Sepulcro medieval situado no lugar de Nocedo, parroquia de San Cibrao de Nocedo (Os Blancos).»
Recreación coas medidas reais
Lenda · memoria oral
Contan que por debaixo do pobo pasan dúas trabes xigantes: unha de ouro puro e outra de peste. Quen se atrevese a buscalas podía atopar a fortuna… ou a peste. É a lenda da «trabe de ouro» que se conta en toda Galicia; noutros sitios, a outra trabe é de alcatrán.
A lenda das trabes
«Hai unha mina dos mouros que vai desde Nocedo ata Valdarca. [...] O home dixo que non dera co ouro, pero que atopara chourizos e "de todo".»
Hai novecentos oitenta e tres anos, alguén mollou unha pluma e escribiu «noceto». Que saibamos, ninguén o escribira antes.
desde a primeira vez que alguén escribiu Nocedo
O abade Alvito de Celanova e os seus irmáns entregáronlle ao mosteiro unha longa lista de bens da familia. Nese pergamiño, que hoxe garda o Arquivo Histórico Nacional en Madrid, está a mención máis antiga que se coñece do pobo: «noceto».
Noceto vén do latín nucetum: «lugar de nogueiras».
1043
Pel de 453 × 340 mm escrita en letra visigótica. Ao pé, as sinaturas de Alvito, da súa irmá Gutina e de dúcias de testemuñas.
O pergamiño de Celanova
«Facta series testamenti XVI kalendas aprilis, Era MLXXXI»
Feito este testamento o 17 de marzo do ano 1043.
1043
Na lista de bens da familia, San Mamede e Nocedo van xuntos.
Aquí está: «noceto»
Sancto Mamete et noceto de nostra ganantia et de avolengo
San Mamede e Nocedo, do que gañamos e do que herdamos
1043
Unhas liñas máis arriba, o mosteiro de Santa María de Ribeira, a seis quilómetros de Nocedo (hoxe Mosteiro de Ribeira, Xinzo de Limia). Os dous nomes van no mesmo documento: esa é a explicación que dan os papeis ao apelido do pobo.
E o «de Ribeira»
…vocata Sancta Maria, monasterio Riparia
…chamada Santa María, mosteiro de Ribeira
s. IX-1499
Fundado a finais do século IX ou inicios do X por Alfonso Romarígiz e a súa muller Gutina. Saqueado e restaurado en 1011 polo abade Aloito; priorado de Celanova dende 1043. Gárdanse 13 pergamiños seus (1093-1400).
O mosteiro de Ribeira
Unhas mans que ninguén lembra tallaron estas pedras. Oito séculos despois, seguen aquí.
leva en pé a igrexa de San Cibrao
Na segunda década do século XIII levántase a igrexa románica que aínda segue en pé: nave e ábside rectangulares, unha portada con entrelazos e un arco triunfal cheo de follas, talos e flores de catro pétalos.
c. 1220
A espadana barroca e a sancristía engadíronse séculos despois.
Oitocentos anos de pedra
c. 1220
Os capiteis reinterpretan motivos do gran mosteiro de Oseira, pero cunha talla máis ruda e fonda.
Aprendido en Oseira
«…reinterpretación de elementos plasmados en Oseira y que toman en esta ocasión un carácter rudo con talla profunda y sin demasiado detalle.»
c. 1220
No ábside, unha fiestra con bólas e zigzag quedou cegada cando se puxo o retablo. Dentro gárdanse as tallas dos diáconos Vicente e Estevo, de Francisco de Moure.
A fiestra tapiada
Por primeira vez, a xente de Nocedo ten nome. Lorenzo mediu a terra. Benito levaba a taberna. E había dous fornos onde se cocía o pan de todos.
responderon os veciños diante dun escribán
En 1752 o rei mandou contalo todo: terras, casas, gando e oficios. Os veciños responderon 40 preguntas diante dun escribán. Os 30 folios desa resposta gárdanse no Arquivo Xeral de Simancas, e neles Nocedo xa ten veciños con nome e apelidos.
1752
Nocedo era un dos sete lugares da freguesía de Santa María de Covelas. Entre todos sumaban 150 veciños e 190 casas habitables.
Sete lugares, unha freguesía
«…comprehende los lugares de Covelas, Nocedo, Vilarouto, Oubigo, Morillo, Blancos y Novias…»
1752
Entre os que xuraron dicir a verdade está un veciño de Nocedo, nomeado para medir as terras. Lembra este nome: volve aparecer noutro arquivo.
Lorenzo Cuquejo, perito
«Lorenzo Cuquejo, vecino del lugar de Nocedo»
1752
Era señorío da condesa de Monterrei, que nomeaba o corrixidor de Xinzo. Os veciños pagábanlle entre todos 94 reais ao ano pola «luctuosa», o tributo que cobraba o señor cando morría un cabeza de familia, e polo pasto do gando.
A terra era da condesa
«…pertenecer a la Ex.ma Señora Condesa de Monterrey…»
1752
Había tres tabernas na freguesía; unha levábaa Benito López, veciño de Nocedo. E Nocedo tiña dous fornos do común, un deles a carón do camiño público.
Unha taberna e dous fornos
«…y la otra Benito López, vecino de Nocedo…»
Recreación: así puido ser
Un apelido valía tanto que tres irmáns pasaron tres anos nos tribunais para defendelo.
de veciños de Nocedo garda a Chancillería de Valladolid
Ser fidalgo libraba de pagar pechos, os impostos da xente común. En 1783 os veciños «do estado xeral» de toda a xurisdición de Xinzo levaron ao tribunal a quen, segundo eles, se facía pasar por fidalgo. En Nocedo as familias pleitearon ata 1802.
A Real Chancillería de Valladolid garda dez preitos de veciños de Nocedo. Neles quedaron escritos nacementos, vodas e fillos de hai tres séculos.
1664-1786
O expediente dos irmáns Cuquejo reconstrúe a familia. O seu pai, Lorenzo, é o perito do Catastro de 1752: dous arquivos distintos, Simancas e Valladolid, falan del.
O mesmo Lorenzo
1783-1802
Todos na Sala de Fidalgos da Real Chancillería de Valladolid. Toca un para abrilo no arquivo.
Os dez preitos
1784
Marcos Farto, veciño de Nocedo, denuncia a José Cerredelo como «intruso» entre os fidalgos. O expediente ten unhas 70 follas.
Veciño contra veciño
«…denunciando al citado José Cerredelo como intruso en el estado de hijosdalgo.»
1783
O preito xeral de 1783 enumera os fidalgos de Nocedo, Covelas, Guntín, Aguís, Mosteiro de Ribeira, Gudín, Garabelos e moitos lugares máis da xurisdición de Xinzo.
A lista de toda a comarca
1802
Dezanove anos despois, o pobo seguía partido en dous.
Fidalgos contra pecheiros
«Pleito de los hijosdalgo con los pecheros del lugar de Nocedo de Ribera, en la jurisdicción de Ginzo de Limia.»
Corenta e unha casas. Douscentas cinco almas. E unha auga tan boa que alguén a deixou escrita.
e 205 almas
O Diccionario de Pascual Madoz retrata a parroquia de «Nocedo de Ribeira (San Ciprián)»: 41 casas, 205 almas, clima san e augas de fonte «moi esquisitas e saudables». Producía cereal, legumes, froita e liño; había vacas, porcos, ovellas e cabras, caza e algo de pesca.
1847
A igrexa dependía da de Santa María de Covelas; lindaba con ela ao norte e ao oeste, e co resto con Garabelos.
Aneja de Covelas
«Tiene 41 casas […] abunda en aguas de fuente muy esquisitas y saludables […] POBL. 41 vec., 205 almas.»
Nunha sala onde non entraba o sol, uns nenos aprendían a escribir. Quizais un deles fose o teu bisavó.
Un inspector visitou a escola pública de Nóveas. O mestre, Rafael Cerradelo, deixou por escrito como era: un segundo andar onde non entraba o sol, sen vivenda para el e case sen mobles. Ensinaba doutrina, lectura, escritura, aritmética e ortografía.
1878
O inspector anotou que a escola se abrira había pouco. Cerradelo: o mesmo apelido que o fidalgo denunciado en 1784. O parentesco non está probado.
«De malísimas condicións»
«Es muy reducido y de malísimas condiciones» · «no le baña el sol, ni tiene habitación para el maestro»
Na area dos regatos de Nocedo hai volframio: o metal que buscaban as fábricas de armas da guerra.
morreron na gabia de Fontearcada
O Instituto Xeolóxico e Mineiro rexistra en Nocedo un xacemento de estaño e volframio na area dos regatos. No mesmo concello, en Fontearcada, o 19 de setembro de 1941 unha gabia de case 20 metros veuse abaixo mentres sacaban volframio para a guerra. Morreron 13 persoas.
IGME
Estaño e volframio. Aluvionar: o mineral está na area e na grava dos regatos, non nun filón. A uns 2 km hai outro, a «Mina Antoñita», en filón.
Indicio 0302006 «NOCEDO»
«NOCEDO · Estaño, Wolframio · Aluvionar · Blancos, Os»
Recreación: así puido ser
19-09-1941
Nove dos mortos eran de Fontearcada, dous de Mosteiro e dous de Aguís. Sobreviviu unha muller, Dolores Pena.
O «Desastre do Val»
«mineral destinado a armamento de guerra»
O fío
Os documentos atan Nocedo a mosteiros, señoríos e aldeas veciñas. Cada fío deste mapa é un papel.
1 / 5
Nocedo e Nóveas: a parroquia de San Cibrao.
2 / 5
En 1752, sete lugares compartían freguesía: Covelas, Vilarouto, Ouvigo, Mouril, Os Blancos, Nóveas e Nocedo.
3 / 5
Lorenzo Cuquejo naceu en Guntín. Jerónimo López marchou a Gudín. Amaro Cuquejo chegou de Baltar.
4 / 5
O mosteiro de Ribeira, a seis quilómetros, deulle o apelido.
5 / 5
Celanova gardou o pergamiño. Oseira ensinou a tallar a pedra. Monterrei mandaba na terra.
Alguén roubou o cruceiro de San Vitorio. En 2017, tres devotos puxeron outro no seu sitio. Así se defende un pobo.
Nocedo e Nóveas seguen no mesmo val da Limia. A igrexa segue en pé, o castro dorme baixo o monte e cada agosto San Vitorio sae en procesión arredor do seu cruceiro.
2017
En agosto de 2017, o cruceiro de San Vitorio, roubado un ano antes, volveu ao seu sitio grazas a tres devotos do pobo.
O cruceiro que volveu
2026
O pobo ao fondo, a beira da chaira.
Desde o monte
En 1999 eran 228. Hoxe son 112: a metade
1847: Madoz («almas» da freguesía de San Ciprián; os seus lugares poden non ser os mesmos de hoxe). 1999-2025: Instituto Galego de Estatística, padrón a 1 de xaneiro (Nocedo e Nóveas). Entre 1847 e 1999 non hai cifras da parroquia: o tramo vai punteado.
Os nomes
Se o teu apelido está aquí, unha parte de ti xa estaba en Nocedo antes de que naceses.
Estes apelidos aparecen nos documentos. Toca un e verás onde.
Aparece en
Aparece en
Aparece en
Non está o teu? Quizais o teu recordo sexa o primeiro papel que o nomee. Contar un recordo
Edición 02
Os arquivos quedan en 1878. O resto gardádelo vós: nunha caixa de zapatos, nunha foto de voda, na memoria dunha avoa.
Unha foto da voda dos avós, o alcume dunha casa, quen marchou a Bos Aires ou a Suíza, unha festa, un oficio. Todo o que lembres sobre Nocedo e Nóveas axuda a que non se esqueza.
Aínda non hai recordos. O primeiro pode ser o teu.
Ven
Está a 50 quilómetros de Ourense. Desde Xinzo de Limia, colle a estrada cara a Baltar.
Un pobo non morre cando marcha a súa xente. Morre cando ninguén di o seu nome.
A maqueta de Nocedo en 3D, feita cos datos reais: móvete por ela, mira como pasa o día e a noite e viaxa no tempo.
Entrar na maqueta